Μια φευγαλέα κατάδυση. Πρόοδος ή ουτοπία;

ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΙΠΠ. ΜΥΛΩΝΑ*

Μέσα στην τρέλα και τον ορυμαγδό που ξεσήκωσε ο παράλογος και ανεξήγητος πόλεμος στη Μέση Ανατολή, το βιβλίο του Σταμάτη Βουλαρίνου «Η ανθρώπινη κοινωνία. Από πού έρχεται, πού βρίσκεται, κατά πού πάει;» μοιάζει προφητικό. Η απάντηση στην απορία του τίτλου έρχεται απρόσμενη και αγχωτική. Αυτή είναι η εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας;

Και έρχεται στη συνέχεια το σκίτσο του εξωφύλλου με την τεράστια σε σημασία και απίστευτη εξέλιξη του ανθρωποειδούς σε σύγχρονο άνθρωπο, περνώντας από τα στάδια του homo habilis και homo erectus στον homo sapiens, που δημιουργεί, κατακτά, οραματίζεται και παλεύει με την ίδια του την ύπαρξη, για να καταλήξει πού;

Τον συγγραφέα του βιβλίου τον γνωρίζω από τα φοιτητικά μας χρόνια στη Φιλοσοφική Αθηνών, τη δεκαετία του ’60. Εξήντα έξι χρόνια επιστήθιοι φίλοι, εξήντα έξι χρόνια άνευ όρων και ορίων μαζί. Από τα χρόνια της όμορφης νιότης, της φτώχειας, της φωτιάς, αλλά και της αθωότητας. Τότε που πιστεύαμε ότι ο κόσμος θα αλλάξει προς το καλύτερο. Τότε που το φοιτητικό κίνημα του 114 είχε λαμπαδιάσει και φλόγιζε τις ψυχές των άδολων φοιτητών. Φίλος καρδιακός και συναγωνιστής, ο Σάμιος από τις Μανολάτες, Σταμάτης Βουλαρίνος, ευαίσθητος, ανήσυχος, γέμιζε τότε το αμφιθέατρο της σχολής με τις πολιτικές και συνδικαλιστικές του ανησυχίες. Μαζί κατεβήκαμε στις εκλογές του έτους μας. Στη συνέχεια ο Σταμάτης δεν σταματιέται… Εκλέγεται πρόεδρος των φοιτητών της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, μέλος της ΔΕΣΠΑ (Διοικούσα Επιτροπή Συλλόγων Πανεπιστημίου Αθηνών), μέλος της ΕΦΕΕ (Εθνική Φοιτητική Ενωση Ελλάδας), πρόεδρος της ΕΛΜΕ Αρκαδίας και της ΕΛΜΕ Ανατολικής Αττικής.

Αν και το 1984 για προσωπικούς λόγους διέκοψε τη συνδικαλιστική του δράση, τα ερωτήματα και οι ανησυχίες πολλαπλασιάζονταν μέσα του, μέχρι που ήρθε το πλήρωμα του χρόνου, ώστε να πάρουν σάρκα και οστά αυτά τα ερωτήματα, στο αποτελούμενο από 380 σελίδες έργο του.

Μέσα σε αυτές, ο συγγραφέας μπόρεσε να δώσει, αριστοτεχνικά φωτισμένη και βασισμένη σε πλούσια βιβλιογραφία, την εικόνα της εξέλιξης των κοινωνικών σχέσεων από τις πιο πρωτόγονες ανθρώπινες κοινωνίες μέχρι τις σημερινές, με έναν τρόπο γραφής ιδιαίτερο, απλό, κατανοητό και εύληπτο, μια γραφή που όχι μόνο δεν κουράζει, αλλά προτρέπει τον αναγνώστη να ακολουθήσει τη σκέψη του συγγραφέα μέχρι τέλους, στοιχειοθετώντας μια αναγνωστική απόλαυση.

Το κύριο ενδιαφέρον και η αγωνία του στρέφονται στη σημερινή κοινωνία, το πού βρίσκεται και κατά πού πάει. Καημός και πόθος του να μάθει στον άνθρωπο να σέβεται και να τιμά την ανθρωπιά. Για να βγάλει όμως τα συμπεράσματά του, ανατρέχει στα πρώτα βήματα της κοινωνίας, στην πρωτόγονη δηλαδή μορφή της, γιατί, όπως γράφει, «το παρόν γίνεται πιο κατανοητό, αν γνωρίζουμε το βιογραφικό του, αν γνωρίζουμε το παρελθόν του. Γιατί τότε κατανοούμε το σήμερα της κοινωνίας, τι ψάχνει να βρει, τι πρέπει να ψάξει να βρει».

Το γεγονός όμως ότι το βιβλίο επικεντρώνεται στις κοινωνικές σχέσεις, αποτελεί, όπως διευκρινίζει και ο ίδιος, ένα είδος μονομέρειας. Ως δικαιολογία ισχυρίζεται ότι κατά κύριο λόγο αυτές τον ενδιαφέρουν. Αλλωστε, οι άλλες παράμετροι του πολιτισμού (η πρόοδος και οι στόχοι των επιστημών και της τεχνολογίας, οι πόλεμοι κ.λπ. ) είναι απόρροια των κοινωνικών σχέσεων, των οποίων ως κύρια βάση λογίζεται το πώς παράγεται και πώς κατανέμεται ο παραγόμενος πλούτος.

Το πόνημα του Σταμ. Βουλαρίνου δίνει τροφή για πολλές σκέψεις. Ανοίγει ορίζοντες, πλαταίνει τη ματιά σου. Μπορεί ακόμη και να ξενίσει και ίσως να δημιουργήσει αρνητική εντύπωση σε κάποιους αναγνώστες, το γεγονός ότι ασχολείται επί μακρόν με τον αντισταλινισμό. Ο συγγραφέας, όμως, εξηγεί πως το ενδιαφέρον του δεν αφορά την προσωπικότητα του Στάλιν, αλλά τον ρόλο του αντισταλινισμού στις σημερινές πολιτικοκοινωνικές καταστάσεις και εξελίξεις, και, το πιο σημαντικό, σχετίζεται με τη ραγδαία άνοδο της ακροδεξιάς.

Στο τέλος, ο αναγνώστης θα αναστοχαστεί και θα ξανασκεφτεί. Θα καταλάβει πως το πεζογράφημα του συγγραφέα αποτελεί μια γραφή ώριμη, λογικοκρατική, καθαρά ρεαλιστική, όπου η μυθοπλασία και το υπερβατικό στοιχείο απουσιάζουν εντελώς. Αναντίρρητα, ο κειμενικός του λόγος είναι εξαιρετικά επίκαιρος, ένας ύμνος στον οικουμενικό ουμανισμό. Σκιαγραφεί με αδρές γραμμές τον άνθρωπο που θα μπορούσε στις χαλεπές μέρες μας να προβληματίσει τα ταραγμένα μυαλά των ιθυνόντων. Και θα έλεγα πως ο πυθαγόρειος φίλος μου Σταμ. Βουλαρίνος στο ερώτημα του Πάνου Τζαβέλλα προς τον κυρ Παντελή, ποια κληρονομιά άφησε που να εμπνέει τη νέα γενιά, θα απαντούσε: «Τόλμησα να γράψω όσα οι άλλοι απέφυγαν».

⋆ Φιλόλογος Γερμανικής Σχολής Αθήνας