Είναι η οικονομία, ανόητε… αλλά δεν είναι η ίδια για όλους
Ο Τζέιμς Κάρβιλ, o στρατηγός της εκλογικής νίκης του Κλίντον το 1992, είχε κρεμάσει στα γραφεία της προεκλογικής εκστρατείας ένα χαρτί με το μήνυμα: «Είναι η οικονομία, ανόητε». Το σύνθημα έχει καταγραφεί ως μία από τις πιο επιτυχημένες στρατηγικές κινήσεις στη σύγχρονη πολιτική ιστορία. Αυτό που συνήθως ξεχνιέται, είναι ότι ο Κάρβιλ είχε γράψει άλλα δύο μηνύματα: «Αλλαγή, αντί για περισσότερο από τα ίδια» και «Μην ξεχνάμε το σύστημα υγείας».
Και τα τρία μηνύματα ήταν αλληλένδετα, με κεντρικό παρονομαστή το ερώτημα στον ψηφοφόρο: «Το σύστημα δουλεύει για σένα;». Οι ψηφοφόροι απάντησαν αρνητικά, δίνοντας άνετη νίκη στους Δημοκρατικούς έναντι του Μπους, παρότι η δημοτικότητα του τελευταίου ήταν στα ύψη ύστερα από τη νίκη στον Πόλεμο του Κόλπου.
Σήμερα, το μήνυμα φαίνεται να ισχύει και για την ελληνική πολιτική σκηνή. Αρκετά νούμερα στην Ελλάδα πάνε καλά, κυρίως στα μεγέθη του προϋπολογισμού. Παρά την κριτική που δέχεται η κυβέρνηση ως προς τη σκοπιμότητα των μεγάλων πλεονασμάτων στον κρατικό προϋπολογισμό, δεν παύει να προβάλλει αφήγημα επιτυχίας, το οποίο συνδυάζει με την αποκλιμάκωση της ανεργίας, τους ρυθμούς οικονομικής μεγέθυνσης (αύξηση της αξίας των παραγόμενων αγαθών και υπηρεσιών –του ΑΕΠ) καθώς και την ανοδική πορεία του χρηματιστηρίου και των επενδύσεων.
Πολιτικά, η καλή πορεία ενός τμήματος της οικονομίας επιτρέπει στην κυβέρνηση μέχρι τώρα να συσπειρώνει κοινωνικά στρώματα που «ζουν» αυτήν την πραγματικότητα και επωφελούνται από τη φαινομενική «κανονικότητα»· κυρίως μεσαία και ανώτερα μεσαία στρώματα, επιχειρηματίες και τη «στελεχιακή τάξη» σε εξωστρεφείς κλάδους, σε μεγάλες επιχειρήσεις, στις κατασκευές, στον τουρισμό. Για ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας, όμως, η πραγματικότητα αυτή είναι «εικονική».
Παρά την ανάπτυξη (2,1% φέτος), το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Ελλάδας παραμένει στο 68% του ευρωπαϊκού μέσου όρου, στην τελευταία θέση στην Ε.Ε. μαζί με τη Βουλγαρία. Οι λόγοι είναι αρκετοί και δεν έχουν να κάνουν μόνο με το γεγονός ότι ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας δεν έχει ανακτήσει τα εισοδήματα που έχασε στη διάρκεια των μνημονίων. Το φαινόμενο είναι πιο έντονο στον δημόσιο τομέα, που βρίσκεται με παγωμένες αποδοχές από την εποχή εκείνη, αλλά και σε όσους συνδέονται με κλάδους του ιδιωτικού τομέα, εκτός εκείνων που ανεβαίνουν.
Η ελληνική οικονομία αναπτύσσεται κυρίως μέσω τουρισμού και κατασκευών, κλάδων χαμηλής παραγωγικότητας, οι οποίοι προσθέτουν λίγη αξία στην παραγωγή. Στους οικονομικούς δείκτες αυτό αντανακλάται στην παραγωγικότητα της εργασίας που είναι η χαμηλότερη στην Ευρωπαϊκή Ενωση σε πραγματικούς όρους (σε μονάδες αγοραστικής δύναμης) και εξηγεί γιατί το ΑΕΠ αυξάνεται αλλά τα εισοδήματα δεν «μοιράζονται». Αντανακλάται και στην εικόνα που βλέπουμε συχνά στη διάρκεια των αργιών, όταν οι εξοχικοί προορισμοί είναι γεμάτοι, αλλά την ίδια στιγμή οι στατιστικές δείχνουν ότι οι μισοί περίπου Ελληνες όχι μόνο δεν μπορούν να κάνουν διακοπές, αλλά ούτε να «αποδράσουν» για ένα τριήμερο. Η Ελλάδα είναι η πιο εξαρτημένη από τα τουριστικά έσοδα χώρα στην Ε.Ε. αλλά και η δεύτερη χώρα (μετά τη Ρουμανία) της οποίας οι πολίτες δεν μπορούν να κάνουν διακοπές.
Υπάρχουν επίσης πλειάδα άλλων οικονομικών και κυρίως κοινωνικών δεικτών, οι οποίοι είναι αντίθετοι με το οικονομικό success story, όπως είναι οι δείκτες των «εργαζόμενων φτωχών (10,7% στην Ελλάδα, έναντι 8,2% κατά μέσο όρο στην Ε.Ε.), των δαπανών στέγασης (36% του διαθέσιμου εισοδήματος, έναντι 19% στην Ε.Ε.) ή των μέσων ιδιωτικών δαπανών υγείας ανά κάτοικο (34,3% στην Ελλάδα έναντι 14,6% στην Ε.Ε.).
Παρότι οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η πλειονότητα του κόσμου δηλώνει δυσαρεστημένη, η αντιπολίτευση δεν εισπράττει πολιτικά αυτήν τη δυσαρέσκεια. Υπάρχουν αρκετές πιθανές εξηγήσεις: Φταίει ο πολιτικός κατακερματισμός του χώρου, η απουσία αξιόπιστου εναλλακτικού αφηγήματος ή μήπως η αδυναμία της αντιπολίτευσης να «μεταφράσει» τους δείκτες σε καθημερινή εμπειρία; Το γεγονός είναι ότι δεν αρκούν οι «αντι-δείκτες» και η επιμέρους διαχειριστική κριτική για να ανατρέψουν το αφήγημα. Για να συγκροτηθεί μια νέα ισχυρή κοινωνική συμμαχία είναι αναγκαίο ένα πειστικό πολιτικό σχέδιο, με καθαρό στόχο και σαφή στρατηγική.
Το πλεονέκτημα των προοδευτικών δυνάμεων σήμερα είναι ότι οι ανατροπές στο διεθνές περιβάλλον επαναφέρουν στο προσκήνιο εργαλεία που ήταν «απαγορευμένα» τις προηγούμενες δεκαετίες, όπως η εθνική παραγωγή, η βιομηχανική πολιτική αλλά και ο ρόλος του κράτους και των δημόσιων αγαθών· δηλαδή το σχέδιο που θα περιγράψει ένα σύστημα που θα δουλεύει για τον πολίτη, διασφαλίζοντας υψηλό επίπεδο υπηρεσιών υγείας, παιδείας και κοινωνικής πρόνοιας, ενώ παράλληλα θα δώσει στον ιδιωτικό τομέα ευκαιρίες για να δημιουργήσει και να παράγει.
Τα δημόσια αγαθά αποτελούν το «κλειδί» για την υποστήριξη της μεσαίας τάξης, η οποία δεν «αντέχει» οικονομικά την ιδιωτική περίθαλψη και τις σπουδές στο εξωτερικό, ενώ την ίδια στιγμή ένας υγιής και αποτελεσματικός δημόσιος τομέας μπορεί να εξελιχθεί σε καταλύτη παραγωγικής αναδιάρθρωσης και οικονομικής ανάπτυξης.
Δεν είναι δύσκολο να κριτικάρεις μια κυβέρνηση η οποία κατάργησε την ίδρυση δημόσιας νομικής σχολής στην Πάτρα το 2019, με απόφαση της τότε υπουργού Παιδείας, Νίκης Κεραμέως, για να αδειοδοτήσει στη συνέχεια νέες –πιθανόν και τρεις– ιδιωτικές νομικές σχολές αμφιβόλου επιπέδου. Ποιο είναι όμως το σχέδιο για μια εναλλακτική πολιτική στην παιδεία που θα αποτελεί «διαμάντι» για τη χώρα; Αυτό είναι ένα από τα πολλά ερωτήματα που η αντιπολίτευση οφείλει να απαντήσει πριν από τις επόμενες εκλογές, αν θέλει να μετατρέψει τη δυσαρέσκεια σε εντολή.
